Xukuumadka Maanta!

COMTEMPORARY SOMALIS AND POLITICS: [ SOOMAALIDA MAANTA IYO TALAMAAMULKA ]

SOOMAALIDA IYO DASTUURKA:

TODOB MAGACYOOD OO LAQAD SOOMAALI AH:

sidatan:

i- Garool!

ii- Gareef!

iii- Guurrow!

iv- Istaqfurulaw!

v- Odoltdaab!

vi- Qoraab!

vii- Tiraab!:

QEEXNIIN AMSE QEEXAAL GUUD: Dastuur Oo Ah, Erey PERSIAN Ah, Waxa Uu Soo Jiray Lakaagyo Shimil Oo La Isku Maamulaayay. Laqad Soomaaliga Haddeeran [= Modern Somalis Language] Waxa uu uga dhigan yahay, micnayaalsha aan kor ku xusay, iyo qaar aanan weli xusin, oo aan faalladatan ka qorayo, oo doodo ku aadan DASTUUR oo maalin walba amse dharaar walba taagan, inta doodlurka DASTUUR uu soo taxnaa iyo inta uu sii taxnaan doono. Waxa Uu Yahay: Waa in aynu qeexanaa, si aynu uga doodno. Laqad ahaan waa EREYTIRAAB PERSIAN AH: Maxaa adduunyada oo dhan dal walba oo xukuumad leh, uu u aq-oonsaday DASTUUR: Soomaalida aan ogahay ee haddeer waxa uu DASTUUR waxa qoroshadiisu u billbmatay 1958: Waxa wada bilaabsaday Ururabannadii GOBANIMODOONKA AHAA EE S*N*L iyo S*Y*L: Waxa in badan dooddu socotay shimillo dhan iyaga oo u raadinaayay DASTUUR QQARAN OO SOOMAALISKA SHANTA AHI WADA LAHAADAAN: Waxa Doodda KOWGEEDU AHAA FARTEE BAYNU KU QORANAA:>?<: Tijaabyo: Tusaale Soomaalidu Waa Isku Laqad Oo Kan Bari Degan Kan Galbeed Degen Kan Kawnfur Degen Iyo Kan Waqooyi Degen Marka Micne Laqad Soomaali Ah Ay Isku Kaalufaan: Waxa Laqadka Lamaad U Ah Dhamaantood CARABIGA: Way Isla Gartaan, In Walboo La Isku Kaalufay In Soomaaligu Yahay _CARABI_Iyo In Aanuu Ahayn: Waxa La Tijaabiyay In FARCARABIDA Laga Dhigto SOOMAALI: Waxa Carabiga Laga Waayay Afartatan TIBXOOD: E- O -DH - G: Saas Dartood Waxaa La Guddoonsaday FAR AY KU WADA QORMI KARAAN TIBXAHA SOOMAALIDU KU DHAWAQANTO: Oo Ah Tan Aan Hadda Wax Ku Qorayo In Walboo La Dhahay WAA [] LAA*DIIN[] Waxse Murti Noqotay Ku Qoro CILMIDIINKAAGA Oo Dheh [] LEHDIIN[] Doodluryadii Jiray Ee Soo Taxnaa 1958 Taniyo 1978 Ee FARSOOMAALI Waxaa La Qabyatiray 1978: Waxa Soomaalida U Qiray BOGQORKIIY PERSIA Ee Berigaas: Waxa Lagu Qeexay Dastuur Inuu Yahay DHIGAAL: Waxa La Higaadiyay AF Soomaaliga Dhamaantiis A~Y Iyo Waxa Ka Qormi Kara Oo Dhan: Madiimannaan Ahaan Waa Sidatan Amse Rasme Ahaan Waa Sidatan Koobnaantiisu Waa 26 Tibxood Oo La Teebgarayn Karo Amse La Tubsheelayn Karo: Ka Bilow A [[ Ku Dhamee ]] Y:

A E I O U B T J X KH D R S SH DH C G F Q K L M N W H Y = RASMIY/QORAAB/DHIGAAL RASMAHA AH AMSE RASMIGA AH

Xagga Dhulka:

Sida Uu Dhigaayo Dastuurkakiiy Loogu Talagalay Qqaranka Guud Ee Soomaalida...Ee 1978:

1- Dhulku Iibgal Maaha:

2- Dalkane Walba Oo Dhalad Ah: Waxa Uu Tawl Amse Garde Amse Xaqq Dalka Ugu Leeyahay: * Qoobad Uu Villa Ka Dhisan Karo:*** Iyo Xabaal Hadduu Geeriyoodo:

3- Dhulka Qqaranka Ayaa wada Leh Dhanmaantiis Oo Waxa U Maamulaya Huwaabta Qaabilsan Arribaha Dhulka:

Huwaabtaas Oo Ah: Ugu Sarayn Xukuumadda Oo Uu Madaxwaduhu Ka Yahay Madaxa Ugu Sareeya Ee Guddoominaya Marka Ay Ka Wadi Weydo: Waxa Se Raadifnimo U Xilsaaran Waaxiyadda Hawlaha Guud: Waaxiyadda Beeraha Iyo Degaanka: Waaxiyadda Aribaha Gudaha: Iyo Dawladaha Hoose

AQAYNMO:/AQSIINMO

Qeexniinka

GOBOL: Waa Dhul Degaameed Magaalamadax Leh: Oo Maamula Ugu Yaraan Afar Degmo Tuulleedyo Ama Daabiyado:

MAGAALO: Waa Dhismeyaal Ugu Yaraan Iskeed U Leh Afar Degmo:

DEGMO: Waa Dhismayaal Ugu Yaraan Ka Kooban Afar Xaafadood:

XAAFAD: Waa Ugu Yaraan Afar Sekedood:

SEKED: Saf Guryo Ka Dhisan Yihiin Oo Ugu Yaraan Todoba Villo:

SOOMAALIDA IYO DHAQANKA:
Dhaqnaantu Waa Noolaanta La Nool Yahay: Wada Dhaqnaan Kama Fursato Nololshu: Mar Waxa Wada Nool Qoys Ka Kooban : Oday[ Aabbeh] Iyo Habar [ Hooyoh] Iyo Ubadkooda: Mar Waxa Wada Nool Oo Daabiyad Ama Tuullo Ama Qaryad Ku Wada Noolaada Dad Ay Dadnimadu U Sarayso: Oo Ka Soo Kala Jeeda Qoysas/ Qolohaanno / Kala Duwan: Dunida Maanta Waxaa Magaallooyinka Ku Wada Dhaqan Dadad Aan Isku Qoys Ahayn Isku Qqowmiyad Ahayn Isku Qolohaan Ahayn: Wada Noolaanshuhu Waa Xaddaarad Waa Dadnimo Wada Dhaqnaantu Iyo Wanaag Iyo Samafal Isu Galku Waa Ilbaxnimo : Waxa Khiyaal Xun In La Tamaniyo In Hal Qoys Uunlee Loo Qaato Wada Noolaanshiyaha Shacniga Qurxoon Ee Eebbeh Jalla Jalaaluh Uu Dadka U Kala Yeelay:

SOOMAALIDA IYO QAANANKA:

Qaananku waxa uu tiraaban yahay , waxa aynu muslinmiin ahaan dhahno DIIN: Xaga Eebbeh diraabihii ka iman jiray waxa lagu qqadaray in uu Eebbeh 114 kun oo diraabood uu dadadka ku dhaqnaa dhulka u soo rogay, boqol iyo afar iyo toban kun oo diraabood oo qaarkoodna la cusboonaysiin jiray markay duugoobaan ama baaliyoobaan, ama maydhaanmaan, ama taxriifmaan qaarkoodna uu Eebbeh ku beddelay qaar kaleeto, gabagabadiina uu Eebbeh ku soo beneday diraabtan ugu danbaysay ee AL-FURQQAAN ama AL-QQUR'AAN oo ku shamiran miidhii diraabihii soo degi jiray oo dhan.

Dadyow badan ama ba se dadad badan oo dunida ku dhaqan baan hadanin waxa saldhig sherciyeed u ahaan kara QQARAN Amse SHACAB: Halkan waxaan ku kala tafatirayaa, Dhaqanka Oo leh MADAXDIISA Sida [ * Bogqor * Malaaq * Wabar * Garaad * Dhuraad * Ugaas * Aqsiiye] Iyo Magacsuraabo badan oo dhaqan oo halkakan aanan ku xusin: Sida ciddaha uu u sureeran yahay Laqadka Carabigu: Kuwaasoo Madaxsada * SULTDAAN * CAAQQIL * QAFIIR* MUJAMIL: waxa ka dhan madaxdaas DHAQAN Oo Ka Dhigan NOLOL Waxa Ka Dhiman Waxqqaran Oo Ah STATUS-ka Qqaranka Sida HABDADKA DAL Oo Xooshku Yahay JAMHUURIYAD: Waxa Jamhuuriyad Yeelshay 1- Somaliland : 2- Somalia : 3- Djibouti: 4- Weli Soomaaliska Kenya Waxay Hoostagaan Commonwealth Bogqortooyo Ee UK: 5- Kinlanka 5-aad Oo Hoostagga Habdadka Taldadka Wadajirka Ethiopia:

Ururabanno badan baa dalkii ka aloosan qaarkood diimannaan yihiin qaarkoodna madiimannaan: Dalka waxaa u dhan Hadalyadiisa Iyo Hawraarihiisaba DHIGAAL Oo Ahaaday Qoraab Ay Ku Qoran Yihiin Wax walba Oo HADALYO AH: Tusaaleyaal 1- Laqannada Qaranka Soomaalida: [ = Somalis Sociolects ] 2- Meeranaha Qqaranka [ =Somalis Colluquial] : 3- Guraabyada [= Somalis Slangs]....Waa Xusnaanleyaal xaga Dastuurka: Hawraaraha = Soobaan Iyo Suugaan : Sida Guurrowyo Waa Xusnaanleyaal Xaga Dastuurka Oo Aan U Jeedefleeyahay Kii La QABYATIRAY Ee 1978: DIIMANNAANTA: Waxa Jiraya TAFATIRAYAAL DASTUUR OO AH SHERCIYAQAANNO AMSE GARYAQAANNO: Haddaba Madaxwade Walba Oo Dalka Soomaaliska Soo Maray Waa Hayaha Sare Ee DASTUURKA Waxa Uu Yeelanayaa DASTUUR KU LIFAAQMAYA DASTUURKA LA QABYA TIRAY EE QQARANKA: TAFATIRAAD XAGA DIIMANNAANTA: 1-Qqur'aanku Waa Marjaca Koowaad Ee Diinka Amse Qaananka Amse Diinta: 2- Xadiithku Waa Marjaca Lamaad Ee Diinta Amse Diimannaanta: 3- IJTIHAADKU waa Marjaca Seddexaad Ee Diimannnaata Ka Dib Marka Golqqaranku Ansixiyo:

Xaga CULUUMTA MARJACA AH EE DIIMANNAANTA WAXA LAGA SOO ANSIXINAYAA JAAMIC AL-AZ-HAR OO U SUREERAN MUSLINMIINTA DHAMAANTOOD :

Tusaalayaal:

QQUR'AANKA Waxa Uu Yahay LA AKHRIYEENKA AMSE AKHRIINKA EEBBEH U SOO DEGSIIYAY MUXAMED SSALAA ALLAAHU CALEEH WA SALAM: OO KU TIRAABAN FARCARABIH:

AKHRINTIISA: MURATAL IYO MUJAWAD WAA CIBAADOH:

WAXA KALEETO OO KASMOOYINKA KA MIDA QQUR'AANKA

1- TAFSIIR = FAALLASIIN

2- TAMCIIN = MICNEYSIIN

3- TAFSSIIL = KALAQOODSIIN

4- TARQQIIM = TIRIBAYSIIN

5- TABYIIN = BIIXAAMIN

6- TAFHIIM = HADAYSIIN

IYO CULUUM KALEETO OO AANAN HALKAN XUSIN BALSE TIXGELIN IYO TIXQAAD KU DHEX LEH DIINKA ISLAAMKA EE AY KU WADA DHAATAAN SSAWM-AALIYIINTU IYO MADAXDOODUBA HADDAY YIHIIN KUWA RASMIGA HAYA KUWA DHAQNAANTA HAYA EE MADAXDHAQAN LA DHAHO IYO KUWA XOGDIINKA HAYA EE XERXER LA DHAHO.

A*H-da / AHTANKA SOOMAALIDA:

Dad waxaa dhala LAB & DHEDIG: Waxa Xusan Qqur’aan ahaan: Tusmadan: 13-aad ee Deerka Al-Xujaraat

﴿ ياأيها الناس إنا خلقناكم من ذكر وأنثى وجعلناكم شعوبا وقبائل لتعارفوا إن أكرمكم عند الله أتقاكم إن الله عليم خبير ﴾ [ الحجرات: 13]





“ Hooy!: Dadkow! Waxa Aanu Idinka Abuurnay Lab (AADAM ABKOW- Caleeh Salaam) Iyo Dhedig[ XAAWO-XAAYEER- Caleehaa Salaam]: Oo Waxa Aanu Idinka Kala Jacaalnay Qqaranmo Iyo Qolohaanno: Si Aydin Isku Kala Aqoonsataan (Isku Kala Garataan/ Isku Haybsataan): Run-ahaan: Xaga Eebbeh Waxa Idiinku Haybad Roon Kan Idiinku Quman (Kan-Idiinku Feeyigan/Kan-Idiinku

Dhawrsoon):”

AHTANKU Waxa Uu Ka Soo Dhex Bilaabmaa Qoyska ama Gurigakiina qolo walbaay:A= aabbeh amse Adoo! [ Aabbeh waxa lagu qeexay odayga amse ninka dhabarkiisa xawadii ku jirtay aad ka soo abuulantay/dhalatay/ Dhaloodka = AL-WAALID]::: AL-WAALID WA AL-WAALIDAH = WALCANKA = WAARIDKA= BOTH PARENTS

H= Hooyo amse Habar [ Habar waxa lagu qeexay Habal wax dhashay oo hooyo noqotay/Maama noqotay / ahaatay= DHALEENTA= AL-WAALIDAH]
AB & ISIR = [ 1- AB= AABBEH / ADOOGA/ ABTIRSIINMADA AAD KA SOO JEEDO] * [ ISIR [ 2- BAHTIRSIINMADA AAD KA SOO JEEDO HABARTA KU DHALSHAY AAD KA SOO JEEDO] ...MICNEYN KALEETO ...AB & ISIR = NASSAB IYO SIHIR =
وَإِن طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا ۖ فَإِن بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَىٰ فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّىٰ تَفِيءَ إِلَىٰ أَمْرِ اللَّهِ ۚ فَإِن فَاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا بِالْعَدْلِ وَأَقْسِطُوا ۖ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ﴾Deerka Al-Xujaraat: Tusmada 9-aad:
Haddii Laba Tdaa'ifadood(Laba Duul) Isdilaan : Deed Heshiisiiya : Haddii Midkood Ku Sii Xadgudubto Midda Kale : Deed: La Dagaalama Tan Xadgudubka Wada Taniyo Inta Talada Eebbeh Lagu Soo Dabaalayo: Haddii Ay Qabsoonto Deed Heshiisiiya Oo Heshiis Ka Dhex Raadiya-raadiya : Idinkoo Cadaalad Iyo Sinnaan Ku Dhexdhexaadinaaya: Run Ahaan : Eebbeh Wuxuu Jecel Yahay Kuwa Cuddoonnaanta Wada,[ Cadaaladda wada]



ABTIRSIINMO IYO XIDIDTIRSIINMO OO AH INGARDHEYAAL AMSE AH INLAWS

BAH = HABAR! [ Waxaa Isku Macne Ah Bahtirsiinmada Iyo Habartirsiinmada]

BOH = HA'BAR! [ Waxaa Isku Macne Ah Bohtirsiinmada Iyo Ha'bartirsiinmada= Magac-Oday Ku Bohoobay]

WACDIGA DHAQANKA:
Waxa uu ku dhisan yahay: Xeerarka U Degsanaaday Beellaha Dadninmadu U Sarayso: Sida Tusmooyinka [Aayadaha Qqur'aanka] Uu Eebbeh Ku Xusay: Marka Hore Ugu Baaqay " Hooy! Dadkow!" Taasoo Tilmaamaysa In Dadku Dad Isu Gartaan Oo Ogaadaan In Uu Eebbeh Ka Soo Tarmiyay Qoys Keliya Oo Ahaa Aadam Iyo Xaawah: [ IRKOW = Qoyskow = Abkow & Xaayeer]: Ka Dibna Uu Qorsheeyay Inay Shacabyo Kala Ahaadaan Weli Higsanaaya DADNIMO Nool: Oo Ay Tahay In Aadmigu Todobadiisa Nooc Ogaado In Ay Dadnimo Ku Wada Noolaadaan: Waxa Xiga Waa Inay Qqabaa'ilkuna Dadnimada Isku Ogaadaan Oo Aanay Ka Leexananin Jidka Dadnimada Ee Aadminimo: Una Leexleexan Wadiiqooyinka Shaytdaanka Ibliiska Ah Ee Dadnimada Aadmigu Ku Wada Nool Yahay Colaadda Kala Dhex Dhigaaya:

Sida soojireen ee Qqabaa'ilku isku haybsadaan ee isku ogaadaan, dan inay u tahay wadadhaqnaantu waxaa tusaale inoogu filan aynu ku cibraqaadano oo aynaan baalmarin xusnaanta QQURAYSH: Haddii aynu qeexniin la tiigsano waxa QQURAYSH la dhaho Laqad Carabigii Dugga ahaa, ayaa ka dhigan isbahaysi danwadaagtan u dhexeeyay Qqabaa'ilkii MAKA ku wada noolaa: Oo dadnimada Qqur'aanku u jideeyay dansaday oo guddoonsaday oo isuhilloobnaan [ULFA] Ku wada noolaaday wacdigii Muxamed Ssalaa Allaahu Caleeh Wa Salam uu ku wacdi iyo waanooyin siiyay sidii ay u wada dhaqnaan lahaayeen. Taasoo ay ufeen oo fogaysteen macangagnimo iyo is dabargoyn inaanay ku wada faltamin ee ay muxabo iyo isu xubeer doorbideen, taasoo ka turjumaysa dadnimo tii u qunnayd inay iskula macaamilaan. Ereyga QQURAYSH micnihiisu waa bulsho waa garangar waa macshar waa mujtamac in walboo ay kala ahtirsiinmo qolo-qolo ah ahaayeen haddana KITAABKU Qqur'aanku u sureernaaday oo wacdi iyo waano u ahaaday. Dhaqanka marka la dayo, waxa jira xeerar kuwaasoo tiraabaya sida qoloba qoloda kaleeto u xeerinayso ee quman inay ula dhaqanto. Qolo walba waxaa la gudboon inay qoloda kaleeto ee dhigood ah, u tixgeliso oo u xeeriso jiritaan la siman sida ay qolodu u tixgeliso oo isu xeeriso. XUB LIL AKHAAKA MAA TUXIBO LILNAFSAK...KAYEEL SIDAAD JECELSHAHAY IN LAGAA YEELO...DO GOOD AS YOU WOULD LIKE TO BE DONE BY...Iscolaadsigu wuxuu u yabyabaa maxabo faraburur ah qolooyinka markay ismaxabaystaan ee qoloda dhigood ah colaadsadaan iyagoo intaas colaadda iyo ciilka ay u qaadayaan qoloda kaleeto ee dhigood ah, isku maxabaysanaaya. ISU MAXABAYSTA SAMAHA IYO FEEYIGNAANTA OO HA ISU BAHAYSANINA XUMAATO IYO COLAAD...Muxabada ka dacayofaruuran colaadsiga reer hebel wax wanaagga iyo aayatiin dadnimo ma laha. Waxa Uu Eebbeh Ku Taalleeyay QQUR'AANKA ...Siday QQURAYSH ama MUJTAMACA Carabtu ahaan jireen, Reer Hebelba Reerka Kaleeto U Nici Jireen Ee Ay Is Necayb Iyo Colaadsi Ciil Isu Qabi Jireen. Nuurkii Qqur'aanka ayaa Eebbeh Uu Muxamad Ssalaa Allaahu Caleeh Wa Salam U Faray inay iscafiyaan waxna wada lahaadaan. SADO ama ZAKAT ay ku dhaqamoobayaan ISA SIIYAAN TAASOO TALIS XUKUUMAD DAWLAD u wada dhexlahaanayaan maamulsha Eebbehna Saas Ku Weyneeyaan Oo U Qiraan Maamuska Inuu Leeyahay Wanaagga Dhex Yimid Ee Ay Isku Nabad Gelyeeyeen Isku Amaan Yeeleen.

Gareefnaan [ Grammarly]

 GAREEFNAAN [ Grammarly]

Gareefku wuxuu kaa caawiyaa, hadashada hadalka ama se fahamka hadalka, labadaba hadlaha iyo lala hadlahaba, waa u lama huraan, inay garansanaadaan, gareefka, oo ah qodobada iyo xeerarka u degsan, ku hadalka Soomaaliga. Haddii garansannaanta ereyada laqadka aad hadlayso ay kugu yaryihiin, waxaad noqonaysaa qof cabudhsan oo ku diiqadoonaya ku-hadalka laqadka aad hadlayso, Tusaale:- * Dad badan baa markay sheegayaan aan kala soocin, DILIS & GARAACIS. Dilis waxay ku quman tahay kolka qudha laga saaro, taasoo dhimasho geyeysiisa qofka falku ku dhacayo, halka garaacid ay ku macno leedahay, feedh la dhac, ul la dhac, dhirbaaxyeyn iwm. Laqadka waxaa loo adeegsadaa WAXSHEEG kaas oo ay ugu horayso inaad ku IFAALLEYN karto DOOC & DAREEN. Doocyadu waa shantaada waxdooc waxa ay doocan yihiin, aragga, maqalka, urinta, dhadhaminta, dubaaxda diirka ama oogada jidhka taabsasho laga doocdo. Dareenku waa maaxatooyinka sida ciilka cadhada,murugada  faraxa, riyaaqa, miliilicashada ,dhamaan bogaaddo iyo guhaadaba. Markale waxaa laqadka loo adeegsadaa SIFAALLEYNTA: Waxa lagu sifaalleeyaa SI, SUMAD, SANSAAN, SINJI /SOWRAC,SAHNAAN adigoo adeegsanaaya ereyada laqadka ka helmoon ee sitaamaynaaya sisabayaalshaas. Aftahamo ayuu qofku yeelshaa marka uu balaadhiyo garansannaanta ereyo badan oo laqadku leeyahay, halkaasoo uu ku deexan karo waxsheeg badan, ama uu hanankaro malkada ah ,inuu yahay sheekar. Gareefku waa gardhaha ama qqaanuunka uu laqadku leeyahay, ee kugu hagaaya, kala xulashada ereyada ku kala habboon, kolba waxsheeggaaga. Waxa ugu horeeya QODOBADA Soomaaliga, oo la dhaho Todobada Lamaanaada ged-ahaan: 1- A/U [ Sida WAX-A/ WAX-U] : Qodobka A: Waa qodob raaca magacyada aan lab iyo dhedig toona loo kala saarin ee la dhihi karo waa BAYOOX[NEUTRAL ] . Marka la tiraabayo waxsheegan oo kaleeto " Wax-a uu cunay rooti" / "Wax-a ay cuntay rooti" - Halkan UU iyo AY ayaa kala tiraabaynaysa labada jender ee wax cunay, balse wixii la cunay ma kala jenderna, lab iyo dhedig . Qodobka a ee ku dibkabma magacaabnaanta WAX waa bayoox. Ereyga GABADH-A in walboo gabadh loo garanaayo dhedig haddana waxaa ku dib kabma qodobka bayooxa ah. Kolka ay gabadh tahay FALOOGE [ Subject] Waxa qodobkii A uu u gedbismayaa U: " Gabadhu way hadlaysaa"  - Saas aynu xusnay baa qodobka bayooxa ah uu laba ged ku yeelshaa oo kala ah A & U. Waxa qodobada lamaanaada ee hadhsan ay kula safmaan seddex raaca magacyada lab 2- KA/KU 3- GA/GU 4-HA/HU waxa labada ged u kala gedbinayaaana waa FALOOGEnimada . Tusaaleyaal: 2.1- "Qofka raba inuu hadlo ha iga fasax qaato" -  " Qofku hadduu hadlayo waa in la dhegaystaa" -- Labadan ged ee marna la raaciyay QOF-KA waa magacaabid marka kalana waa tiraabid loo tixgelinaayo inuu isagu faloogenimo ku hogaaminaayo weedha. 3.1- "Arag-ga ayaa ugu muhiimsan waxdoocyada" - waa waxhseeg magacaabid ah oo magacaabaya ARAG-GA. Haddiise weedhu ku bilaabanto " ARRAG-GU waa sii tiraabnaan xog dheeraad ah kaa siinaysa saabsanaha taas oo ah gedda faloogenimo ee aragga.---" Arrag-gu aad buu muhiim u yahay" [ Kolkan waa wax-arragii faloogenimadiisii waxa la tiraabayaa].4.1- "Biya-ha waxaa ku nool adeentida " [ U fiirso cidda faloogenimada wadataa ee weedhu dirgan tahay waa adeentida iyagu ku nool biyaha] 4.2- " Biyu-hu waa loogama maarmaan nafta " Halkan na waxa gedda labaad ee qodobka -HU ay tiraabayaan tarka faloogenimo ee biyaha. Intaas waa seddexda qodob ee raaca labka oo noqda kuwo laba gedlayaal ah. Waxa xiga seddexda dhedigan oo iyaguna gedo lamaan leh, 5- TA/TU: 5.1- " Bir-ta waa la tumaa si loo jinjimo" [ waa magacaabnaanta waxa bir la dhaho] 5.2- "Bir-tu kulaylka dabkay ku dhalaashaa" [ waa waxsheeg u sifo laabanaaya saabsanihii birta ahaa] haddii la dhaho " Birta kulaylka dabkay ku dhalaashaa" / Waxa ka gareefnaan toosan " Birtu Kulaylka Dabkay Ku Dhalaashaa" . 6- DA/DU : 6.1- Marka aan dhaho "Bad-da " [ waan ku joogi karaa intaas gareef-ahaan ] balse 6.2- Marka aan dhaho " Bad-du ....waxaa la sugayaa xog raacsanaanaysa ..." Bad-du inay madowdahay biya tahay ma moog tahay" : 7- SHA/SHU.."Meel-sha ..." [ waa waxsheeg iskii u dhan oo lagu joogi karo] Haddii se aan dhaho " Meel-shu....." waa inaan faallada ku daraa inta ka dhiman " Meel-shu dulin bay leedahay" - Haddaad dhahdo " Meel-sha Dulin bay leedahay " Ma GAREEFNA.

DAWLAD[MEDIUM]- MIDAL[STATE] -GOVERNMENT[Talamaamul]

DAWLAD = MEDIUM : MIDAL=STATE : TALAMAAMUL = GOVERNMENT
Fadaljeerka Waxbarasho Ee Soomaalida: [ History Of Somali Education]
Manhaj = Tubdhan = Syllabus
Muqqarar = Ardhan = Curriculum
SOOJIREENNIMADA:
Taniyo intii Soomaalidu soo jirtay oo ku siman xilli duugdheer oo aan inoo lahayn cabiraad xilli oo sugan, ama se aan inoo lahayn HILAAD-TUS [ Calendar] , ka soo bilaabmaya taniyo , goortii Soomaalidu jiritaan yeelatay, sida aan soo xusnay aan inoo cabirnayn. Waxa Soomaalidu isbidaa, inay jireen taniyo intii ka danbaysay uumitaankii Nabiy Aadam la uumay Calayhih Salaam: Oo ahaa abkowgii dhalay sinjiga Soomaalida iyo sinjiyadaha kaleeto ee dunida ku dhaqan. Soomaaligu wuxuu isku hilaadiyaa, inaan looga duugdheerayn jiritaan Aadminimo, ama Aadmiga ka abuulmay Nabiy Aadam Calayhih Salaam. Sinjiga Soomaaligu waa hubaal inuu ka soo tafiirmay Abkow Aadam Iyo Xaawa-Xaayeer. Oo Soomaalidii hore dhihi jireen IRKOW = QOYSKOW[ IR =Qoys(IR = Archiac Meaning Of Family)] . Soomaaliga haddii aad hilaadiso, marka koowaad waxa uu sitaamoobayaa, inuu wax maalan jiray = SOO*MAALE! oo waxa uu dhaqdo ku saabsan ee uu maalan jiray, taasoo la hubo inuu Eebbeh ku manaystay Aadam iyo ubadkiisaba afarta maal adduun ee la dhaqdo ee kala ah : Ri'yo/Ido/Lo'/Geel. Haddii aynu fogaysano oo dhahno , Aadmigu ama se dadku kol danbe ayay barteen dhaqashada xoollaha, oo magacaasu u ifbaxay Soomaalida, waxa maragmadoonto ah, magaca Ssawm-Aaliy oo diin cuskan [ Marka Uu FarCarabida Qoran Yahay] , uu tusaalaynayaa, SSOWM - Ama Ummad SSAWM-ka ku dhaadata, oo ku bahoobay MILLADDA SSAWM-ka. [ KUTIBA CALAYKUM ALSSIYAAM KAMAA KUTUBA CALAL ALLADTIINA MIN QQABLIKUM( Qqur'aanka) = Waxa La Idinku Faral Yeelay Ssawmka Sidii Uu Faral Ugu Ahaa Kuwii Idinka Horeeyayba: Sida MALAA'IKAH IYO JINKA] -SSAWM-ku wuxuu farnaa Abkowgeenii AADAM Iyo Ubadkiisiiba, taniyo goortaasna magacaas SSAWM-AAL waa uu soojiray. Sida uuninimo:[The Natural Style Of Fasting] ee SSAWM-ku u dhaqamaysan yahay dadka ee Soomaalida xer walba oo ay yihiin ku dhaadasho u ah waxa ka mida HABEENKII ama marka uu Aadmigu hurdo waxa u tirsan yahay sidii qof ssawman oo aan waxba caayin, cid xamanin,galmo samaynin denbi aan samaynin aroortii marka uu tooso waxa la dhahaa AFUR!- Marka la soo tixguro Hawraaraha Taageersan ee lagu dhaadanaayo Milladda Ssawmka Waa Ay Badan Yihiin QQUR'AAN & AXAADIITH: Waxa se xer walba oo degaan walba oo Soomaali degto ku sugan ay jideeyaan: KA SSAWMANNAANTA XUMAANTA U AFURNAANTA SAMAANTA/WANAAGGA: Waxa murtiya oo dhahnaata "Magac Samaduu Ka Baxaa'!": Waxa dhaqan ahaan , tusaale kaleeto ah oo tilmaamaya ku dhaadashada MILLADDA SSAWM-ka: Marka uu qqafka/qofta Soomaaligu tooso aroortii isaga oo hamuun gaajo qaba, waxa halxidhaale ahaa, AFUR oo ka dhigan CADAYO/RUMAYAYSO..Oo rumayga ama se cadayga ku AFBILOW!: AqalSoomaaliga waxa dhaadaalka lagu tiraabay inuu ka soo jeedo Xaawa&Aadam. Waxa ay ku kulmeen Buurta Carafa, ARDDALXIJAAZ, taasoo lagu yaqaano MARAASIM-ka XAJ-ka, inay ka mid tahay, waxa kaleeto oo Qqur'aanka ku tiraaban " AWALA BAYTIN WUDDICA LILNAAS!" : Maadaama, aan dadka tafiirtoodu ka horaynin Aadam & Xaawa, in aqalkii ugu horeeyay ee Eebbeh u taagay Aadmiga uu yahay " Laladtii BI BAKAH(Makah)". Sida la qiyaaso halkaasu waxay ahayd kolkaas dhul geedo, dhir, iyo baad ba leh. Waxa dhaadaalku tilmaamayaa, in Xaawa & Aadam kolkaas AqalSoomaaliga reer guuraa'nimo ay samaysteen oo ay ka samaysteen , geedihii kolkaas u helmoonaa, kaasoo taniyo berigaas la soo kala dhaxlaayay.

Soomaalidii Abkow, waxa xigtay Soomaalidii Ablama Nuux Calayhih Salaam, oo ahaaday Abkii kol labaad laga soo tafiirmay: " WA LAQQAD KARAMNAA BANII AADAMA ! WA XAMALNAAHUM FIL BARRI WAL BAXR!"[Qqur'aan-ka]..Aadmigii ugu horeeyay ee Minwaar laga bartay ama se sameeyay inuu ahaa Nabiy Nuux Calayhih Salaam. Ka dibkiis ayaa Aadmigu xirfadaas magaalinimo yeeshay , uu badaha ku dul sabaynaayo, iyagoo saaran minwaarro, ama se doonyo. Soomaalida oo ku astaysan degelweenka ay maantaba degaan, ayaa u socdaali jiray, dalalka bariga fog sida Shiinaha, iyo Hindiya. Soomaali badan oo ka socdaalay degelkooda ay haddaba degaan ayaa halkaas ku hadhsanaaday, oo dadyowgaas ay isku tafiirmeen. Qaar kaleetana waxay u socdaali jireen, xagaas iyo galbeedka oo ahayd Massar iyo ka sii durugsanba,sida Maraykanka. Dadyowgaasna waa ay isku tafiirmeen Soomaalidii u socdaashay galbeedkaas ee kolkaas ku hadhsanaatay. Soomaalidu kolkaas waxa ay abtirsan jireen, Soomaali-Abkow iyo Soomaali-Ablama. Soomaalida shacabka la dhaho oo uu jacligooda lahaa Eebbeh sida uu Qqur'aanka ku xusay " WA JACALNAAKUM SHUCUUBAN WA QQABAA'ILAA!"..Qqaran walba ama se Shacab walba waxa horbaxay magacooda Shacabnimo ,ama se Qqarannimo..Kadib ayay sii kala ahaadaan Qolohaanno ama se Qqabaa'il. Qolohaannadu waxay kor tirsadaan ama se isku ahaadaan Qqaran magac leh, sida Soomaali. Abka ugu koreeya ee Abtirsiimada waxaa xigi jiray ABKOW[AADAM], kolna ABLAMA[NUUX]. Waxa xigay oo ABSEDDEXAAD Aadmiga uu lahaaday oo ah Nabiy Baraahiim Calayhih Salaam. Waa sugan yihiin Soomaali badan oo maanta ahtirsiimadoodu ku saljoogto Abkii-seddexaad-Baraahiim Calayhih Salaam.
WAXBARASHADA:
Waxbarashooyinka ugu duugadheer ee dunida, waa waxbarashooyinka laga soo xigan jiray , Qoraallada Samaawiga ah, oo ahaa diraabo uu Eebbeh ku soo dejin jiray Rasuullo iyo Nabiyo. Soomaalidu kamay qadin cilmigaas, ama se kasmehaas. Shanta qoraal ee caanka ah waa ay soo gaadhi jireen Soomaalida, oo xer-xer ahaan jirtay. [XER =Archiac Meaning Of SOCIETY or Religious Society or Religious Institution]
1- SSUXUFU BARAAHIIM C.S.
2- TAWRAATU MUUSEH C.S.
3- ZABUURU DAA'UUD C.S.
4- INJIILU CIISEH C.S.
5- FURQQAANU MUXAMED C.SS.S.
Waxaa ay Soomaalidu isku bahaysan jireen XERXER, xertaas oo lahaan jirtay Magac ay ku bahoobaan. Xer walba waxay tahay HUWAAB DIINEED[Religious Institution] waxay lahayd ama leedahay SHEEKH u cumaamadan, MURIID tusaaya jidka toosan iyo anshaxa,  BUUNI xogta iyo tacaaliimta xerta baahiya, XIDAAR ka fatwooda kolba xogta loo xiiso qabo, ama se loo baahan yahay.
Sida xusan Diraabihii horeeto ee Eebbeh soo dejin jiray, dhawrsannaantoodu waa ay la'nayd oo waa ay maydhaanmi jireen, ama se taxriif baa gali jiray. Marka laga reebo DIRAABtan ugu danbaysay ee Nabiy Muxamed C.SS.S. AL-QQUR'AAN:[AL-FURQQAAN]- Diraabtan Soomaalidu kamay qadin waa mid ku soo gaadhay xer walba halka ay degel ku lahaayeen DIRIR, DIRQIS, iyo DAGAAL la'aan. Weli waa ay jiraan kasmeyaalsha laga barto XER, oo degelweenka Soomaalida weli waa ay u sugan yihiin XER-XER-tii. Haatan waad helaysaa XER laga barto kasmaha iyo aq-oonta iyagoo adeegsanaaya: FARCARABIDA, waxa ay xer walba Tacliimeeyaan: 1- Qqur'aan-ka 2- Xadiith-ka 3- Qqassaa'id. Xer walba waxay soo ifbixiyaan: XAAFITT ALQQUR'AAN - ahaada IMAAM ama se Mucallim Qqur'aan. Waxay soo ifbixin jireen XERTU Qqaarri-Qqur'aan , WAACITT wacdiyeen ah  Xaga xerta qofkii doonaaya inuu xoollo dhaqdo waa loo fasaxaa : 1- Dhaqashada Idaha/ Ri'yaha/Lo'da/Geella. 2- Qofkii raba inuu Beer manfacsado 3- Qofkii raba inuu kalluumaysi iyo bad manfacsado. Xer waxaa ay xer kaleeto kaga horeeyaan sida Cilmi diinka laga barto, taasoo Eebbeh Cilmiga dadka uu gaadhsiiyay ku kala koreeyaan. "WA YARFAC ALLAAHU ALLADTIINA AAMANUU MINKUM WALADTIINA UUTUL CILMA DARAJAAT"[Qqur'aanka:Al-Mujaadalah 11] = Oo Waxa Uu Eebbeh Sara U Qaadayaa Intiina Aamintay Iyo Kuwa Kasmaha Lahaaday ba Heerar! Soomaalida maanta qaar badan baa ku tiirsan waxbarashooyinka laga helo xer.
Talamaamulyadii Reer Yurub:
Xilligii Dhulbalaadhsiga lagu astaameeyay ee Reer Yurub dunida ku baaheen, waxa ay isbiyadiideen, Soomaalidii berigaas dhaqnayd, qaarkood. Oo lahaan jirtay waxbarasho Cilmi-Diiniya, taasoo maamullada reer Yurub ka warla'aayeen oo aanay waxba kaga biirin karin, ama se ka aradnaayeen. Soomaali badan baa ka dhiidhiday. Waxa ka mid ahaa 1- Axmed Guray 2- Maxamed Cabdalla Xasan 3- Sheekh Bashiir : Waxa Tubdhanka iyo Ardhanka Waxbarashada Haddeeran xasiliyay Maxmuud Axmed Caliy oo ka soo faa'idaystay waxbarashadii ka jirtay dalka Suudaan.
Tubdhanka iyo Ardhanka waxbarashoda Haddeeran [ Modern Education ] waxa uu ku xasilmay in ardayda kolka hore la baro Qqur'aanka ka dibna ay galaan ISKUULADA ama se ISKOOLADA oo ay ku bartaan Cilmi-Maadiga kaasoo ah TAB ama se XIRFAD Magaalinimo oo ay kaga shaqaysan karaan magaallooyinka dhexdooda ama ba se dunida kaleeto.
DUNIDA HADDEER [ Modern World ] : Waxaa Ka Soo Jiray Dunida DHULBALAADHSI kaasoo Soomaalidu ka bedbaaday, oo ay weli dhul daleedkoodii leeyihiin. 1960-kii ayaa Soomaalida haddeer ay maageen inay isla wada lahaadaan waxa lagu tiraabo DAWLAD si ay u barbar galaan Qqarannada ama se Qquruumaha Kaleeto ee adduunka ka jira. Ereytiraabka DAWLAD waa Mustdalix Carabiya [ Arabic Term] la Soomaaliyeeyay: Waxaa uu micnihiisu jeedefan yahay WAX DHEXAAD ay wada leeyihiin Soomaalidu oo ugu adeega BAAHIDA Magaalinimo Iyo Wada Dhaqnaan, Ismaamul,Iyo Isla Talo Lahaan: Murtidii horeeto ee Soomaalidu waxay tiraabtay
" Dad Waxaan Ku Maamuli Aqaan! 
Ama Se Ku Maamuusi! 
Maso Inaynu Nahay Oo! 
Taladu Meerto Noo Tahay'e"

Tolliimo Meerto Noo Tahay'e[ Tix Soomaali]:

XILKU WAA MEERTO ! [ Tiraab Dhahnaata!]

WAXMEERTO/HALDAAWO/MIIDHIYAM(MEDIUM) Intaas ba Xukuumad Amse Dawlad Ayaa Lagu Jeedefaa!
Soomaalidu intii ay XER-XERta ahaayeen way ismaamulnaayeen. ISMAAMULNAANTOODA ayaa weli socota oo ku socota sidii loo magaaliyeyn lahaa, iyagoo la jaanqaadaaya dunida haddeeran [The Modern World] iyaga oo rabaaya wax walba oo SHACAB Kaleeto oo dhigooda ahi uu leeyahay oo kaleeto inay lahaadaan iyaguna.
DAWLAD:
Haddii Ereytiraabka la isir-raaco, waxa uu saldhiganayaa, inuu ka soo xigmaysmay Qqur'aanka: " KAY LAA YAKUUNA DUULATAN BAYNAL AQNIYAA'I MINKUM : WA MAA AATAAKUM ALRASUULU FA KHUDUU: WA MAA NAHAAKUM CANHU FA ANTAHUU!" : [Suurat ALXASHR / Deerka ALXASHAR Ee Qqur'aanka]Ereytiraabku waxa uu ka kooban yahay D*W*L: Waxa uu u gedbismaa dhowr siyood: 1) DUULAHTAN 2) DAWLAHTAN 3) DAWLAD-DA/ DAWLAD-KA oo ah sida uu ugu gedbis fadhiistay Ereytiraabku Farafka Soomaaliga:
1960-kii: Waxa Dawlad wada lahaaday Labada Maxmiyadood ee ay ka kortalinayeen 1) Talyaaniga 2) Ingiriiska: Dawladmaamulkaas Oo Yeeshay Suraabkii ahaa SOMALI REPUBLIC  : Laqadka ama se LUQADDA Talamaamulkaasu adeegsan jiray wuxuu ahaa  INGIRIISI & TALYAANI maadaama ay Soomaalidu ka qaadatay Madaxbannaani dawladeed xilligaas Dalalkaas Reer Yurub: FarSoomaaliduna may ahayn rasmi oo waxa Laqadka ama Luqadda kowaad ahayd ENGLISH / ITALIANO Laqadka labaadna ee Soomaalida waqooyi iyo koonfurba wuxuu ahaa Carabiga. Talamaamulkii 1960-kii waxa uu ahaa HABDADKA SOOMAALIDA [ Jamhuuriyat Ssawmmaal] waxa uu sii taxnaa xooshkakaasu[That Status] 1969-kii:
Intii uu jirsaday Habdadka Soomaalidu waxa ay barbargaleen Qqaranmoda Adduunka amabase IRIRABANNADA CAALAMKA ee wada lahaaday Jimciyadda Lagu magacaabo :Qqaranmada Midaysmay / Qqaranmada Midoobay[The United/ The Union Nations] Oo Habdadka Soomaalidu uu xubin ka ahaaday:
1969-kii: Waxa aloosmay Xoosh cusub oo Soomaalidii waqooyi iyo koonfur ee midaysmay 1960-kii uu u cosobsaday: SOMALI DEMOCRATIC REPUBLIC = Habdadka Taldadka Soomaalida [ Jamhuuriyat Al-Ssawmmaal Al-Tdimoqqraadiyah] - waxa suraabkaas ama xooshkakaasi [ That Title Or Status] uu sii jiray taniyo 1990-kii:  Ka dib waxa dalkii Soomaalida iyo dawladkoodiiba ku yimid burbur ismaamul iyo qoqobnaan.
Waxa dhan jirsamay Republic Of Somaliland [ Habdadka Carrisoomaal/جمهورية برصومال]::Rasmiyanna La Dhaho JAMHUURIYADDA SOMALILAND : Habdadkan Ka Jirsday Gabiirka Waqooyiga Waxa Uu Gooni-isutaag ku dhawaaqay 1991 goobtaas oo ay si hordhac ah isula wada joogeen Burco/Togdheer waxgarad kala xiljilaaya beellaha ku wada dhaqan gabiirka waqooyi ee Soomaalida: Waxa xigay Heshiis Qarannimo Oo lagu magacaabay Boorame 1993 Charter Of Nationhood Cahdi-Qaran Oo Ay Wada meeldhigeen Guurti 150 Nafar ah oo ka soo kala jeeday beellaha ugu ballaadhan ee 12-ka ah ee Soomaalilaand Axdigaas Oo ilaalilntiisa ay xilqaadeen Golaha Dastuuriga ah Ee Carrissawmaal/Somaliland: Ahna Golaha Ugu Sareeya Qqaranka Somaliland Golayaalshiisa Oo Kala Ah 1- Golaha Guurtiga[ waa gole xubnihiisa beellaha Carrissawmaal soo egmadaan/waa na gole dhaqan/iyo ilaaliyaha nabadda qqaranka/iyo cahdiga qqaranka]: 2- Golaha Qqareennada/Wakiillada: [ waa gole doorasho ku yimaadaan xubnihiisu kuwaasoo ka soo kala tartama ururabanno(xizbiyo) Siyaasiya - waa na gole siyaasadeed] 3- Golaha Xukuumadda / Golaha Talamaamulka [ waa gole ka kooban waaxhayayaalsha(Waziirro) uu magacaabo Madaxwadaha Qqaranku oo ku yimaada hab xizbi - oo kolba ururabanka talada hayaa ama xibiga talada ku guulaystaa  magacaabaayo] 

Dhanka kaleeto oo ah: Federal Republic Of Somalia [ Habdadka Wadajirka Soomaaliya/  جمهورية ألصومال ألفطراليه ]::Rasmiyanna La Dhaho JAMHUURIYADDA FEDERAALKA SOOMAALIYA Kaasi oo weli taagan: taniyo 2026-ka ee Hilaad-tuska Miilaadiga: Federaal Soomaaliya waxa laga ansixiyay Maamul Goboleedyo Xubno Ka Ahaanaya DFS oo CAHDI-QARAN Charter Of Nation-na isla meelwada si loo gaadho doorashooyin hal qqaf hal cod/hal qof hal cod..

FAAQIDAADDA HAWRAARTA: (Critiquing Literature)

Sida aynu soo ogsoonaanay, hawraarta ayaa laba goon ah: SOOBAAN Iyo SUUGAAN: Waxa aynu xadidaabnay waxa SUUGAAN inoogu qeexnaanaya, oo aynu dhahnay waa MURTI-da iyo MAANSOOYIN-ka. Waxa kaloo aynu carabaabnay waxyaabaha goonka SOOBAAN ku tilmaamnaanaya: Waxa u horeeya:

-          XAANSHI QORISTA:

-          Xaanshi gacalnimo

-          Xaanshi codsiya

-          Xaanshiyo xafiiseed(Rasmiya)…Ka-xafiis ilaa xafiis aada: Ama Wareegto iwm.

-          CODBAYN-ta/CODBAAN-ta/QUDBAD-da/KHUDBAD-da: Oo iyada la jeediyo oo kolkaas ah mid ORAFAN lagana dhigi karo mid QORAN.

-          CURIS-ka

-          INDEEX-da

-          MAQAAL-ka

-          JEEDAALWARIN-ta/JEEDAALO-da(The Review)

-          WARBIXIN-ta

-          WARFAALLO-da

-          FAALLO-da

-          INTIFAALLO-da

-          FALANQE-ha[Orafan ama Qoran]

-          FAAQIDAAD-da[Oo ah sida tan aynu hadda u gol-leenahay]

-          WAX-KASMEED[Sida Dersiyo/Duruusta buugaagta waxbarashada ku qoran]

-          WAX-GARNEED[Sida: Qandar qoran(Written Contract), Dardaaran(Will), Dastuur(Constitution), ]

-          DIHADHIG-ga

-          TAABADHIG-ga

-          SHEEKOOYIN-ka[Buugaysan sida NOVEL(Cusayble): Ama si kale u qoran oo la jili karo: Sida:- Majaajilo,Ruwaayad,Googoos,Maadays,Filim iwm]

Ugu horayn marka aynu SOOBAAN faaqidayno, waxa aynu kala soocyanaynaa halkarroda(The Features) soobaanta. Maxaa-yeelay, halkar kastaaba waxa uu leeyahay sasaan afeed oo loo baahan yahay inuu ku qornaado, ama ku dhignaado. Tusaale, haddii xaanshi gacalnimo uu qof qorayo, waxa uu ku bilaabayaa:

Gacal Hebel/Gacalo Hebla

Halka haddii uu xaanshi xafiiseed qorayo uu ku bilaabayo

Mudane/Jaalle ama Marwo/Jaalle

Sidaasoo weliba sii kale sasaan afeed duwan. Xaanshida gacalnimo waxaa ku dheehan dareen maaxateed(Emotional Feeling)-Waxa ku dheehan-Jacayl,labxasho,kalgacayl,isu-darsasho, is-jamasho,jamatiin(Romance) iwm, halka tan rasmiyeed lagu dhigaaleeyo sasaan afeed tigtigan oo aan maaxatadu hoggaankeeda ahayn.

Marka aynu isla garano, halkar kasta iyo sasaan afeedka ku habboon inuu ku dhignaado, waxa aynu gudagalaynaa:

 QIIMEYN FAAHFAAHSAN(Detailed Evaluation):

1.      Dhoodad-siin[Giving Merits For….]

2.      Dhiifo-saar[Libelling Defects For…]

Waxa aynu gudadayaynaa TIDICyada iyo TUDUCyada waxqoraalka qoraa’ kasta, waxa aynu isu barbardhigaynaa inta DHOOD ee qoraalkiisu yeeshay, iyo inta DHIIFOOD ee qoraalkiisu yeeshay.

Qoraallo-da waxbarasheed waxaa laga dayaa xaga gawnaanta(The Exactness) waxsheegga, sasaan afeedkooduna yahay mid bayaxa(Plain Language/Transparent), kaasoo ah mid tiraabaysan oo xiga sasaan afeedka rasmiga ah si ahaan. Waxa waxqoruhu uu ku taabaqoraa hab tiraab-tiraab ah, oo laga dhadhansan karo gawnaanta iyo saribnaanta (Specific-being ) waxa uu tilmaamayo, ama tiraabayo.

Qoraallo-da Curisyo ah, ama Sheeko ah, waxaa laga dayaa MEEXAAN-ka(The Aesthetics), waxa lagu dhoodad siiyaa, sida sheekarnimada leh ee uu u wax-sheegayo, higillada waxsheeg(Figures Of Speech) ee ku jira, hilqadaha(The Ornaments) uu adeegsaday, sida areennada(The Rhymes), Shibbareennada(The Consonances), Shaqalreennada(The Assonances).

Waxa la dayaa oo lagu dhoodad siiyaa, sida wax-qorniinkiisu ama waxsheeggiisu u ifaalleysan yahay(How Expressive it is), uu u sifaalleysan yahay(How Descriptive it is), uu u warnaanwaryeysan yahay(How Narrative it is). Waxa la dayaa xidhiidhsanaanta ama isku-taxnaanta wax-qorniinkiisa ama waxsheegyadiisa, halsaawe ahaan(Monologue), haasaawe ahaan(Dialogue), iyo haasowtan ahaan(Conversationally).

Waxa lagu dhiifo-saaraa, sida uu intaas aynu soo xusnay u hal-seegan yahay.

FAAQIDAADDA SUUGAANTA:

Suugaanta Murtideeda iyo Maansadeedu waa ay kala saafan yihiin. Waxa aynu salal ka dhiganaynaa shanta god ee murtidu leedahay, iyadoo aynu maanku ku haysanayno in aynu ka guda-baadhno Maansooyinka tiraabaha murtigalka ah ee ku jira, oo ahaanaya tiraabaha dhaxalgalka ah, ee ku jira maanso, kuwaasoo ahaada, kuwo tiriyaha Maansoda ka-dibkiis loo soo xigan karo, tiraabahaas oo ah:

Maahmaah, Halqabsi, Halhays, Halkudheg, ama Halxidhaale.

Suugaanyahanka kastaa waxa uu taawiyay ama tiriyay waa FALTAAWO(ARTWORK): Waxaa aynu u faaqidaynaa sidatan:

1.      DABUUBTA Maansadiisa(Theme Of The Poem):

-Ma mid hufan baa? Mise waa mid xajiimo leh?: Dabuubtu waa ujeeddada ugu muhiimsan/koowaad ee maansada uu u tiriyay suugaanyahanku.

Sida Sooyaaleed(The Classical): Waxaa la qiimeyn jiray ama lagu tartami jiray Dabuubahan: Amaanta Dumarka, Amaanta Geella, Amaanta Fardaha iyo Guubaabada Dagaalgelinta ama Halganeed/Dareen kicinta.

Halkan tix walba waxa aynu sheegaynaa MEERISYADEEDA ama TUDUCYADEEDA(Oo ah intaasoo meeris oo isku ujeeddo biya-dhigaya), inta HUFAN oo aynu DHOODAD ku siinaynaa, waxa kaloo aynu sheegaynaa inta XAJIIMO-da leh oo aynu DHIIFO ku saaraynaa.

2.      DULUCDA: (The Contents):

-Waxyaabaha Meerisyada ama Tuducyada maansada ku tiraaban, ee ah nuxur guud, sida ka waranka ama ku soo halqabsiga dad iyo adeenti kalaba sida Libaax , iyo Waraabe oo la isku barbardhigayo ged murti-ahaaneed: Tusaale:

UBAD-DHAQASHADA:

Gorayadu Ilmaheeda

Aroori bay dhigtaayoo

Aboodigu ku laayaa!

Shinbirtuna Aroosay

Ila-xidhoo amaana bay

Ubadkeeda seexisaa!

QOF-KAASHIGA:

Baadida Nin Baa Kula Dayi Daalna Kaa Badane

Oo Inaad Hesho Doonayn Daa’in Abidkaaye!

GOBANIMADA:

Gobonimadu Waa Libin Ku Taxan Geeddi Nololeede

Marna Waa Gumarrada Aadmigu Hantiyo Guusha Ugu Weyne!

Waxa la dayayaa sida ay u guud-taran tahay (Its Common Benefit To Mankind), ama ay ugu gaar-taran tahay goosan dad ah, sida qoys ama qabiil.

Sida aynu soo xusnay, haddii DABUUB-ta tixdu ahaato mid dhiifo leh, oo looga jeedo mid aan waxtar u lahayn, Aadmiga, maxaa-yeelay, Aadmiga dhulka guudkiisa ku nooli waa isku baahi, wixii midkood ama qaar ka mida waxtar u leh, intooda kalana waxtar baa ay u leeyihiin.

DAWLIIKA: (Structure Of The Poem)

Waa meexaanka(The Aesthetic): Habdhaca, sida ay maansadu u dhisan tahay farshaxan ahaan, ama taawo ahaan. Maanso kastaa waxa ay leedahay TIBIXQAAR: Oo ah tibix uu ku dhisan yahay AREEN-keedu(Its Rhyme): Waxa ay leedahay QADAN: Oo ah isu-dheelitirnaanta Meerisyadeeda.

Dhisnaanta dhan ee TIBIXQAAR ee maansada Suugaanyahan waxaa lagu siiyaa DHOOD.

Isu-Dheelitirnaanta ama QADAN-dhisnaanta Maansadiisa waxaa lagu siiyaa DHOOD.

·         Gabaygu waa boqorka maansooyinka: Meeriska(The Verse) gabayga ayaa ugu dheer maansooyinka jira.

·         Waxa kaloo jira gabay seddexley ah , oo ah jaad-gabayeedka ugu dawliilka adag: Sida:

Habka Nolosha Hiddaha Iyo Dhaqanka Hilinka Taariikhda

Hawshii Guriga Heeryada Ratiga Hiilka Iyo Hooda

[Gabay: Sayid Maxamed Cabdalle Xasan]
Waxa kaloo la dhahay:
Habka Nabadda Hiddaha Iyo Dhaqanka Hilinkii Hilaadda
Hawshii Guriga Heeryada Ratiga Hiilka Iyo Hooda!

Shansha Adhiba Shidhixaa Danbaa Shuxa Abidkiiye

Shahwo Oday Ka Qaaliban Abtiga Shaashadii Xumiye!

[Gabay Salaan Carabey]

Jaad gabayeedyadan ayaa ugu dawliil sareeya gabay Soomaaliga.

Waxa ay leeyihiin TIBIXQAAR Seddexan, halka gabayga raadifan uu leeyahay Tibixqaar Lamaan. Waxa u dheer HOORIS-ka(The Chorus), oo ah sida uu ku soo sargo’aya. Gabay tusaaleedka koowaad, waxa uu ku soo sargo’ayaa –DA. Halka gabay tusaaleedka labaad uu ku soo sargo’ayo –E. Taas oo ay uga egyihiin Gabay Carabiga.